VerdisGrow India
Scanned from the seed packबियाण्याच्या पाकिटावरून स्कॅन केलेबीज के पैकेट से स्कैन किया

Moringa (Drumstick)शेवगासहजन (मोरिंगा)

Moringa oleifera
Moringa (Drumstick)शेवगासहजन (मोरिंगा)
Plant once, pick for years: long tender pods in about 6 monthsएकदा लावा, अनेक वर्षे तोडा: सुमारे 6 महिन्यांत लांब, कोवळ्या शेंगाएक बार लगाएँ, कई साल तोड़ें: लगभग 6 महीने में लंबी, कोमल फलियाँ

Why grow it?हे पीक का घ्यावे?यह फसल क्यों उगाएँ?

Pods, leaves and flowers are all eaten, and pods sell well in markets all year. One tree keeps giving, so it is a long-term crop for small plots, farm bunds and backyards.शेंगा, पाने व फुले सर्व खाल्ली जातात; शेंगांना वर्षभर चांगला बाजारभाव. एक झाड अनेक वर्षे उत्पन्न देते; लहान क्षेत्र, बांध व परसबागेसाठी दीर्घकालीन पीक.फलियाँ, पत्ते और फूल सभी खाए जाते हैं, और फलियाँ साल भर बाज़ार में अच्छे दाम पर बिकती हैं। एक पेड़ कई साल उपज देता है; छोटे खेत, मेड़ और घर के आँगन के लिए लंबी अवधि की फसल।

Did you know?तुम्हाला माहीत आहे का?क्या आप जानते हैं?
Drumstick leaves are cooked like palak, and the flowers and pods go into sambar and curries, so one tree feeds the kitchen three ways.शेवग्याची पाने पालकासारखी शिजवतात, तर फुले व शेंगा आमटी-सांबारात वापरतात; एका झाडातून स्वयंपाकघराला तीन प्रकारे उपयोग.सहजन के पत्तों की पालक जैसी सब्ज़ी बनती है, और फूल व फलियाँ सांभर-सब्ज़ी में जाती हैं; एक पेड़ से रसोई को तीन तरह से फायदा।

At a glanceएका नजरेतएक नज़र में

Best sowing timeपेरणीची योग्य वेळबुवाई का सही समय
Feb–Mar · Jun–Julफेब्रु–मार्च · जून–जुलैफ़र–मार्च · जून–जुल
Sprouts inउगवणअंकुरण
7–12 days7–12 दिवस7–12 दिन
First pickingपहिली तोडणीपहली तुड़ाई
180–240 days180–240 दिवस180–240 दिन
Care levelकाळजीची पातळीदेखभाल स्तर
Mediumमध्यममध्यम
Ideal temperatureयोग्य तापमानउपयुक्त तापमान
25–35 °C25–35 °से25–35 °से
Sunlightसूर्यप्रकाशधूप
Full sun (6–8 hours)पूर्ण ऊन (6–8 तास)पूरी धूप (6–8 घंटे)
Soilमातीमिट्टी
Light, well-drained soil (avoid waterlogging)हलकी, चांगला निचरा होणारी माती (पाणी साचू देऊ नका)हल्की, अच्छे जल निकास वाली मिट्टी (जलभराव न होने दें)
Soil pHमातीचा सामू (pH)मिट्टी का pH
6.5–7.56.5–7.56.5–7.5

Growth journeyवाढीचा प्रवासबढ़वार का सफर

Day 0दिवस 0दिन 0
Sowपेरणीबुवाई
Day 7–12दिवस 7–12दिन 7–12
Sproutउगवणअंकुरण
Day ~72दिवस ~72दिन ~72
Tree grows · pinch the topझाड वाढते · शेंडा खुडापेड़ बढ़ता है · ऊपर का सिरा तोड़ें
Day ~120दिवस ~120दिन ~120
Floweringफुलोराफूल आना
Day 180–240दिवस 180–240दिन 180–240
Harvestतोडणीतुड़ाई

When to sow & harvestपेरणी व काढणी कधी?बुवाई व तुड़ाई कब?

SowपेरणीबुवाईHarvestकाढणीतुड़ाई
Janजानेजन
Febफेब्रुफ़र
Marमार्चमार्च
Aprएप्रिअप्रै
Mayमेमई
Junजूनजून
Julजुलैजुल
Augऑगअग
Sepसप्टेंसित
Octऑक्टोअक्टू
Novनोव्हेंनव
Decडिसेंदिस

Step-by-step: how to growटप्प्याटप्प्याने: पीक कसे घ्यावेकदम-दर-कदम: फसल कैसे उगाएँ

1

Prepare the landजमीन तयार कराखेत तैयार करें

Plough 2–3 times to a fine, loose soil. Mix in 8–10 tonnes of well-rotted farmyard manure (FYM) per acre. Make raised beds or ridges so extra water drains away.2–3 वेळा नांगरट करून माती भुसभुशीत करा. एकरी 8–10 टन चांगले कुजलेले शेणखत मिसळा. जादा पाणी निघून जाण्यासाठी गादीवाफे किंवा सरी-वरंबे करा.2–3 बार जुताई कर मिट्टी भुरभुरी बनाएँ। प्रति एकड़ 8–10 टन अच्छी सड़ी गोबर की खाद मिलाएँ। अतिरिक्त पानी निकलने के लिए ऊँची क्यारियाँ या मेड़-नालियाँ बनाएँ।

2

Get the seed readyबियाणे तयार कराबीज तैयार करें

Soak seeds in clean water for 12 hours, then drain and dry in shade for 20 minutes before sowing. This gives faster, even sprouting. For extra protection against root rot, treat seed with Trichoderma (ask at your agri-input shop).बिया स्वच्छ पाण्यात 12 तास भिजवा, नंतर पाणी काढून सावलीत 20 मिनिटे सुकवा व मग पेरा. यामुळे उगवण जलद व सारखी होते. मुळकुजीपासून संरक्षणासाठी बियाण्यास ट्रायकोडर्मा लावा (कृषी सेवा केंद्रात विचारा).बीज को साफ़ पानी में 12 घंटे भिगोएँ, फिर पानी निकालकर छाया में 20 मिनट सुखाएँ और तब बोएँ। इससे अंकुरण तेज़ और एक-सा होता है। जड़ गलन से बचाव के लिए बीज को ट्राइकोडर्मा से उपचारित करें (कृषि सेवा केंद्र से पूछें)।

3

Sow the seedबियाणे पेराबीज बोएँ

Make pits or hills 250 cm between rows and 250 cm between plants. Put 2–3 seeds in each spot, 2–3 cm deep, cover with soil and water gently.ओळींमध्ये 250 सेमी व रोपांमध्ये 250 सेमी अंतरावर खड्डे/आळी करा. प्रत्येक जागी 2–3 बिया 2–3 सेमी खोल टाका, माती झाका व हळुवार पाणी द्या.कतारों के बीच 250 सेमी और पौधों के बीच 250 सेमी की दूरी पर गड्ढे/थाले बनाएँ। हर जगह 2–3 बीज 2–3 सेमी गहरे डालें, मिट्टी से ढकें और धीरे से पानी दें।

4

The first two weeksपहिले दोन आठवडेपहले दो सप्ताह

Keep soil moist, not soggy. Seeds sprout in 7–12 days. Fill any gaps with fresh seed within a week. At 2–3 true leaves, keep only the strongest seedling in each spot.माती ओलसर ठेवा, चिखल नको. बिया 7–12 दिवसांत उगवतात. आठवडाभरात रिकाम्या जागी नवे बी टाका. 2–3 पाने आल्यावर प्रत्येक जागी फक्त सर्वात जोमदार रोप ठेवा.मिट्टी नम रखें, कीचड़ नहीं। बीज 7–12 दिन में अंकुरित होते हैं। एक सप्ताह में खाली जगह पर नया बीज डालें। 2–3 पत्ते आने पर हर जगह सिर्फ़ सबसे मज़बूत पौधा रखें।

5

Weed and feedखुरपणी व खत व्यवस्थापननिराई और खाद

Weed at about 20 and 40 days and earth up lightly around the base. Fill each pit with FYM mixed with soil. Top-dress with FYM or neem cake every 3–4 months, and give a little nitrogen after each pruning.सुमारे 20 व 40 दिवसांनी खुरपणी करा व बुडाशी हलकी भर द्या. प्रत्येक खड्ड्यात शेणखत व माती मिसळून भरा. दर 3–4 महिन्यांनी शेणखत किंवा निंबोळी पेंड द्या; प्रत्येक छाटणीनंतर थोडे नत्र द्या.लगभग 20 और 40 दिन पर निराई करें और जड़ के पास हल्की मिट्टी चढ़ाएँ। हर गड्ढे में गोबर की खाद और मिट्टी मिलाकर भरें। हर 3–4 महीने में गोबर की खाद या नीम खली दें; हर छँटाई के बाद थोड़ी नाइट्रोजन दें।

6

Check your crop twice a weekआठवड्यातून दोनदा पीक तपासासप्ताह में दो बार फसल जाँचें

Look under leaves for insects and spots. Acting early is easy and cheap. See 'Problems & easy fixes' below.पानांखाली किडे व डाग तपासा. लवकर उपाय केल्यास ते सोपे व स्वस्त पडतात. खाली 'समस्या व सोपे उपाय' पाहा.पत्तियों के नीचे कीट और धब्बे देखें। जल्दी उपाय करना आसान और सस्ता होता है। नीचे 'समस्याएँ व आसान उपाय' देखें।

7

Start harvestingतोडणी सुरू करातुड़ाई शुरू करें

From about day 180. Pick tender pods with a short stalk every 2–3 days, using a hooked pole for high branches. Handle gently, keep in shade and sell the same day. Old pods left on the tree slow down new flowering.सुमारे 180 व्या दिवसापासून. कोवळ्या शेंगा लहान देठासह दर 2–3 दिवसांनी तोडा; उंच फांद्यांसाठी आकड्याची काठी वापरा. हळुवार हाताळा, सावलीत ठेवा व त्याच दिवशी विका. झाडावर राहिलेल्या जून शेंगा नव्या फुलोऱ्याला अडथळा करतात.लगभग 180 वें दिन से। कोमल फलियाँ छोटे डंठल सहित हर 2–3 दिन में तोड़ें; ऊँची डालियों के लिए हुक वाली डंडी लें। सावधानी से संभालें, छाया में रखें और उसी दिन बेचें। पेड़ पर छूटी पुरानी फलियाँ नए फूल आने में रुकावट डालती हैं।

How to sowपेरणी कशी करावीबुवाई कैसे करें

250 cm · row gap250 सेमी · ओळींतील अंतर250 सेमी · कतार की दूरी250 cm · plant gap250 सेमी · रोपांतील अंतर250 सेमी · पौधे की दूरीTop viewवरून दिसणारे दृश्यऊपर से दृश्य
2–3 cm2–3 सेमी2–3 सेमीdepthखोलीगहराईseedबीबीजSide viewबाजूने दिसणारे दृश्यबगल से दृश्य
Seed depthबियाण्याची खोलीबीज की गहराई
2–3 cm2–3 सेमी2–3 सेमी
Spacing (row × plant)अंतर (ओळ × रोप)दूरी (कतार × पौधा)
250 × 250 cm250 × 250 सेमी250 × 250 सेमी
Seed neededलागणारे बियाणेआवश्यक बीज
0.4–0.5 kg / acre0.4–0.5 किलो / एकर0.4–0.5 किलो / एकर
Expected yieldअपेक्षित उत्पादनअपेक्षित उपज
40–80 quintal / acre40–80 क्विंटल / एकर40–80 क्विंटल / एकर

Water & foodपाणी व अन्नद्रव्येपानी व खाद

Waterपाणीपानी

Water young plants every 4–5 days. Later water every 10–15 days, and more often at flowering. Never let water stand around the trunk: waterlogging is the biggest killer.लहान रोपांना दर 4–5 दिवसांनी पाणी द्या. नंतर दर 10–15 दिवसांनी, फुलोऱ्यात जास्त वेळा. खोडाजवळ पाणी साचू देऊ नका; पाणी साचणे हेच सर्वात मोठे नुकसान करते.छोटे पौधों को हर 4–5 दिन में पानी दें। बाद में हर 10–15 दिन में, फूल आने पर ज़्यादा बार। तने के पास पानी न रुकने दें; जलभराव सबसे बड़ा नुकसान करता है।

Food (nutrients)अन्नद्रव्ये (खते)खाद (पोषण)

Fill each pit with FYM mixed with soil. Top-dress with FYM or neem cake every 3–4 months, and give a little nitrogen after each pruning.प्रत्येक खड्ड्यात शेणखत व माती मिसळून भरा. दर 3–4 महिन्यांनी शेणखत किंवा निंबोळी पेंड द्या; प्रत्येक छाटणीनंतर थोडे नत्र द्या.हर गड्ढे में गोबर की खाद और मिट्टी मिलाकर भरें। हर 3–4 महीने में गोबर की खाद या नीम खली दें; हर छँटाई के बाद थोड़ी नाइट्रोजन दें।

Problems & easy fixesसमस्या व सोपे उपायसमस्याएँ व आसान उपाय

Organic first: try neem oil spray (5 ml per litre of water) before any chemical.आधी सेंद्रिय उपाय: कोणत्याही रसायनापूर्वी कडुनिंब तेल (5 मिली प्रति लिटर पाणी) फवारून पाहा.पहले जैविक उपाय: किसी भी रसायन से पहले नीम तेल (5 मिली प्रति लीटर पानी) का छिड़काव करें।

Hairy caterpillarकेसाळ अळीरोएँदार इल्ली

What you seeकाय दिसतेक्या दिखता है

Groups of hairy caterpillars eat the leaves quickly, leaving the branches bare.केसाळ अळ्यांचे थवे पाने भराभर खातात आणि फांद्या उघड्या पडतात.रोएँदार इल्लियों के झुंड पत्ते तेज़ी से खा जाते हैं और डालियाँ नंगी रह जाती हैं।

What to doकाय करावेक्या करें

Pick off and destroy the clusters by hand (wear gloves); spray neem oil early; do not let them reach the stem base.अळ्यांचे समूह हाताने (हातमोजे घालून) वेचून नष्ट करा; लवकर कडुनिंब तेल फवारा; अळ्या खोडाजवळ पोहोचू देऊ नका.इल्लियों के झुंड दस्ताने पहनकर हाथ से चुनकर नष्ट करें; शुरू में ही नीम तेल छिड़कें; इन्हें तने के आधार तक न पहुँचने दें।

Fruit flyफळमाशीफल मक्खी

What you seeकाय दिसतेक्या दिखता है

Fruits rot from inside, show small puncture marks, have maggots inside and drop early.फळे आतून सडतात, लहान छिद्रे दिसतात, आत अळ्या असतात व फळे गळतात.फल अंदर से सड़ते हैं, छोटे छेद दिखते हैं, अंदर सूँडी होती है और फल गिर जाते हैं।

What to doकाय करावेक्या करें

Collect and bury fallen or damaged fruits; set cue-lure (pheromone) traps; cover young fruits with paper bags.गळलेली व खराब फळे गोळा करून पुरा; फळमाशीचे (क्यू-ल्यूर) सापळे लावा; कोवळी फळे कागदी पिशवीने झाका.गिरे व खराब फल इकट्ठा कर गाड़ दें; फल मक्खी (क्यू-ल्योर) फेरोमोन ट्रैप लगाएँ; छोटे फलों को कागज़ की थैली से ढकें।

Root rot / damping-offमुळकुज / रोपे कोलमडणेजड़ गलन / पौध गिरना (डैम्पिंग-ऑफ)

What you seeकाय दिसतेक्या दिखता है

Seedlings collapse at ground level; roots turn brown and mushy in soggy soil.रोपे जमिनीजवळ कोलमडतात; पाणी साचलेल्या मातीत मुळे तपकिरी व मऊ होतात.पौधे जमीन के पास से गिर जाते हैं; जलभराव में जड़ें भूरी व गलने लगती हैं।

What to doकाय करावेक्या करें

Ensure drainage with raised beds; don't over-water; treat seed with Trichoderma (ask your agri-input dealer).गादीवाफ्यावर लागवड करून निचरा ठेवा; पाणी जास्त देऊ नका; बियाण्यास ट्रायकोडर्मा लावा (कृषी सेवा केंद्रात विचारा).ऊँची क्यारी बनाकर जल निकास रखें; ज़्यादा पानी न दें; बीज को ट्राइकोडर्मा से उपचारित करें (कृषि सेवा केंद्र से पूछें)।

Ready to harvest? Check these signsकाढणीसाठी तयार? ही चिन्हे पाहातुड़ाई के लिए तैयार? ये संकेत देखें

Pick tender pods with a short stalk every 2–3 days, using a hooked pole for high branches. Handle gently, keep in shade and sell the same day. Old pods left on the tree slow down new flowering.कोवळ्या शेंगा लहान देठासह दर 2–3 दिवसांनी तोडा; उंच फांद्यांसाठी आकड्याची काठी वापरा. हळुवार हाताळा, सावलीत ठेवा व त्याच दिवशी विका. झाडावर राहिलेल्या जून शेंगा नव्या फुलोऱ्याला अडथळा करतात.कोमल फलियाँ छोटे डंठल सहित हर 2–3 दिन में तोड़ें; ऊँची डालियों के लिए हुक वाली डंडी लें। सावधानी से संभालें, छाया में रखें और उसी दिन बेचें। पेड़ पर छूटी पुरानी फलियाँ नए फूल आने में रुकावट डालती हैं।

Pro tipsखास टिप्सखास टिप्स

Dig pits about 45 × 45 × 45 cm, leave them open for a week, then fill with soil mixed with FYM before sowing.सुमारे 45 × 45 × 45 सेमी खड्डे खणा, आठवडाभर उघडे ठेवा, मग पेरणीपूर्वी शेणखत मिसळलेल्या मातीने भरा.लगभग 45 × 45 × 45 सेमी के गड्ढे खोदें, एक सप्ताह खुले छोड़ें, फिर बुवाई से पहले गोबर की खाद मिली मिट्टी से भरें।

When the plant is about 75 cm (2.5 ft) tall, pinch off the top. Pinch each new branch again at 75 cm. This makes a bushy tree with many branches, so you get more pods and can reach them easily.रोप सुमारे 75 सेमी (2.5 फूट) उंच झाल्यावर शेंडा खुडा. प्रत्येक नव्या फांदीचा शेंडा 75 सेमीवर पुन्हा खुडा. यामुळे झाड दाट होते, शेंगा जास्त लागतात व तोडणी सोपी होते.पौधा लगभग 75 सेमी (2.5 फीट) ऊँचा होने पर ऊपर का सिरा तोड़ दें। हर नई शाखा को भी 75 सेमी पर फिर तोड़ें। इससे पेड़ घना बनता है, फलियाँ ज़्यादा लगती हैं और तोड़ना आसान रहता है।

After the main pod season, cut the branches back to about 1 metre. New shoots come quickly and give the next crop.मुख्य शेंगांचा हंगाम संपल्यावर फांद्या सुमारे 1 मीटरपर्यंत छाटा. नवीन फुटवे लवकर येतात व पुढचे पीक देतात.मुख्य फली का मौसम खत्म होने पर शाखाओं को लगभग 1 मीटर तक छाँट दें। नई कोपलें जल्दी आती हैं और अगली फसल देती हैं।

Avoid these mistakesया चुका टाळाइन गलतियों से बचें

Letting the tree grow tall without pinching: few branches and pods too high to reach.शेंडा न खुडता झाड उंच वाढू देणे: फांद्या कमी व शेंगा हाताला न येण्याइतक्या उंच.बिना शीर्ष तोड़े पेड़ को ऊँचा बढ़ने देना: शाखाएँ कम और फलियाँ पहुँच से बाहर।

Watering too often or planting where water stands: roots rot and the tree dies.वारंवार पाणी देणे किंवा पाणी साचणाऱ्या जागी लावणे: मुळे सडून झाड मरते.बार-बार पानी देना या जलभराव वाली जगह लगाना: जड़ें सड़कर पेड़ मर जाता है।

Grow it at home (pot / grow bag)घरी कुंडीत / ग्रो-बॅगमध्ये पिकवाघर पर गमले / ग्रो-बैग में उगाएँ

Possible in a large 40–50 litre drum or grow bag with good drainage holes. Keep it in full sun and prune to 1.5–2 m so it stays manageable. Water only when the top 3 cm of soil is dry.40–50 लिटरच्या मोठ्या ड्रम/ग्रो-बॅगमध्ये (निचऱ्यासाठी छिद्रे ठेवून) शक्य. पूर्ण उन्हात ठेवा व 1.5–2 मीटरवर छाटणी करा. वरची 3 सेमी माती कोरडी झाल्यावरच पाणी द्या.40–50 लीटर के बड़े ड्रम/ग्रो-बैग में (जल निकास के छेद रखकर) संभव। पूरी धूप में रखें और 1.5–2 मीटर पर छँटाई करें। ऊपर की 3 सेमी मिट्टी सूखने पर ही पानी दें।

Need help? Talk to usमदत हवी आहे? आमच्याशी बोलामदद चाहिए? हमसे बात करें

Call usफोन कराकॉल करें · +91 7378570149admin@verdisgrowindia.com

More crops from VerdisGrowVerdisGrow ची आणखी पिकेVerdisGrow की अन्य फसलें